هر اجرایی پرفورمنس نیست.
درباره‌ی تفاوت هنر پرفورمنس با رقص معاصر، تئاتر فیزیکال و آموزش بدن‌محور
نوشته‌ی علی آریا
امروز یادداشتی از یکی از استادان تئاتر خواندم که در آن از افزایش کلاس‌های پرفورمنس ابراز نگرانی شده بود و این کلاس‌ها نوعی ناهنجاری آموزشی دانسته شده بودند.
فارغ از محتوای آن یادداشت و درستی یا نادرستی نگرانی‌های مطرح‌شده، به نظرم این موضوع بهانه‌ی خوبی است برای پرداختن به مسئله‌ای مهم‌تر؛ مسئله‌ای که مدت‌هاست در فضای آموزش و گفتار حرفه‌ای هنرهای اجرایی با آن مواجهیم: اساساً وقتی از پرفورمنس حرف می‌زنیم، درباره‌ی چه چیزی صحبت می‌کنیم؟
به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، واژه‌ی پرفورمنس به‌تدریج به عنوانی عمومی برای فعالیت‌های مختلف بدن‌محور در حوزه‌ی نمایش تبدیل شده است. از رقص معاصر و تئاتر فیزیکال گرفته تا تمرین‌های بدنی بازیگر و انواع فعالیت‌های اجرایی، گاهی همه‌چیز را زیر عنوان پرفورمنس قرار می‌دهیم؛ هم در نام‌گذاری کلاس‌ها و کارگاه‌ها و هم در معرفی و توصیف آثار هنری.
این مواجهه دقیق نیست. البته بخشی از این مسئله به گستردگی فرمی هنر پرفورمنس بازمی‌گردد؛ اما مسئله‌ی اصلی، درک ناقص از پرفورمنس و نیز از فرم‌ها و شیوه‌های دیگر اجراست.
وقتی هر اجرایی پرفورمنس نامیده می‌شود
برای مثال، با اجراهایی مواجه شده‌ام که عنوان «پرفورمنس» داشته‌اند، درحالی‌که آنچه روی صحنه اتفاق می‌افتاده، در اصل طراحی رقص یا اجرایی مبتنی بر تئاتر فیزیکال بوده است.
روشن است که رقص می‌تواند بخشی از یک اثر پرفورمنس باشد؛ اما استفاده از رقص یا حرکت، به‌خودی‌خود یک اثر را به پرفورمنس تبدیل نمی‌کند.
برای تشخیص این تفاوت، باید به منطق اثر، ایده‌ی شکل‌دهنده‌ی آن و نسبت میان کنش و بیان هنری توجه کنیم، نه صرفاً به آنچه از نظر ظاهری روی صحنه می‌بینیم.
در اینجا باید به نکته‌ای دیگر هم توجه کرد: در بعضی گفتگو های اجرایی و تخصصی یک اجرا یا رویداد را پرفورمنس میدانند تنها به این دلیل که بداهه است و روندی زنده یا پویا دارد که این برداشت که خیلی دقیق نیست بخاطر معنی این واژه پیش امده و صرفا توجه به معنی پرفورمنس در زبان انگلیسی اما باید بگم که بداهه‌بودن و پیش‌بینی‌ناپذیری در برخی رویکردهای هنر پرفورمنس اهمیت دارند، اما نمی‌توان آن‌ها را شرط قطعی تمام آثار پرفورمنس دانست.
بسیاری از این آثار از پیش طراحی و تمرین می‌شوند.
و در نقطه مقابل بسیاری از آثار نمایشی بداهه هستند اما از نظر فرم و تکنیک و اجرا یک تئاتر هست که بداهه است و ما اگر بخوایم تخصصی نگاه کنیم به این اجرا نمی گوییم پرفورمنس یا بسیاری از اجرا های رقص بداهه هستند یا می تواند یک اجرای رقص معاصر بداهه باشد در یک چهارچوب طراحی شده که این اثر یک اجرا رقص بداهه است نه یک پرفورمنس.
بنابراین، مسئله صرفاً این نیست که یک اجرا از پیش طراحی شده یا بداهه است؛ یا بدنمند است مسئله این است که چه چیزی آن را در قلمرو هنر پرفورمنس قرار می‌دهد.
پرفورمنس یک تکنیک بدنی نیست
هنر پرفورمنس حوزه‌ای هنری با تاریخ، نظریه‌ها، رویکردها و منطق زیبایی‌شناختی خاص خود است. در این حوزه، ایده، کنش، حضور، زمان، زمینه‌ی وقوع اثر و رابطه‌ی اثر با مخاطب می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.
به همین دلیل، نمی‌توان هنر پرفورمنس را با رقص، بازیگری فیزیکال یا هر فعالیت دیگری که در آن بدن و حرکت اهمیت دارند، و حتی هر رشته ی هنری دیگر که امکان اجرای زنده دارد یکسان دانست.
رقص معاصر حوزه‌ی هنری خودش را دارد؛ با تاریخ، تکنیک‌ها، زبان حرکتی و رویکردهای زیبایی‌شناختی متنوع. تئاتر فیزیکال نیز مسیر و اصول خاص خودش را دنبال می‌کند و بر سازمان‌دهی کنش فیزیکی و بدن در شکل‌گیری اجرا تأکید دارد.
تمرین‌ها یا کنش های بدن‌محور بازیگر هم می‌توانند با هدف افزایش آگاهی بدنی، توسعه‌ی کیفیت حرکت، هماهنگی، حضور صحنه‌ای و توانایی‌های اجرایی طراحی شوند.
Get AliAria’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
هرکدام از این حوزه‌ها موضوعات، روش‌ها و معیارهای خاص خودشان را دارند. ممکن است در عمل با یکدیگر تلاقی پیدا کنند، یا در مقام تماشا بر صحنه همانند هم دیده شوند یا یکسان اما این هم‌پوشانی به معنای یکی‌بودن آن‌ها نیست.
آیا پرفورمنس حتماً به بدن و حرکت نیاز دارد؟
برای روشن‌ترشدن موضوع، تصور کنید هنرمندی بخواهد ایده‌ای را در قالب یک اثر پرفورمنس بیان کند. او می‌تواند از رقص معاصر، بازیگری، نقاشی، مجسمه‌سازی، موسیقی، تصویر، اشیای روزمره یا هر رسانه‌ی دیگری استفاده کند. حتی ممکن است هیچ‌کدام از این ابزارها را به کار نگیرد و اثرش صرفاً بر یک کنش ساده، یک موقعیت یا نوعی حضور استوار باشد.
پس بدن و حرکت می‌توانند بخشی از زبان یک اثر پرفورمنس باشند، اما نه شرط لازم آن‌اند و نه به‌تنهایی برای تعیین ماهیت آن کافی‌اند. آنچه اهمیت دارد، چگونگی شکل‌گیری اثر و نسبتی است که میان ایده، کنش، زمینه و شیوه‌ی بیان برقرار می‌شود.
از طرف دیگر، اینکه پرفورمنس فرم ثابتی ندارد، به این معنا نیست که هیچ تعریف، تاریخ یا مرز مفهومی‌ای برای آن وجود ندارد.
هنر پرفورمنس نیز مانند دیگر حوزه‌های هنری، موضوع پژوهش، تحلیل، نظریه‌پردازی و مناقشه‌های زیبایی‌شناختی است. تفاوت در این است که نمی‌توان آن را به یک قالب اجرایی مشخص یا مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های ثابت محدود کرد.
آیا پرفورمنس را می‌توان آموزش داد؟
بله، می‌توان پرفورمنس را آموزش داد.
می‌توان تاریخ آن را بررسی کرد، درباره‌ی نظریه‌ها و رویکردهای مختلفش صحبت کرد، آثار مهم را تحلیل کرد و هنرجو را با شیوه‌های شکل‌گیری ایده، طراحی کنش و خلق اثر آشنا کرد. همچنین می‌توان کارگاه‌های عملی برگزار کرد تا افراد در فرایند تجربه، آزمایش و ارائه‌ی ایده‌های خود قرار بگیرند.
اما باید مشخص باشد که دقیقاً چه چیزی آموزش داده می‌شود و هدف از آن چیست.
اگر موضوع یک کلاس، توسعه‌ی مهارت‌های حرکتی، آموزش تکنیک‌های رقص، تربیت بدن بازیگر یا تمرین‌های تئاتر فیزیکال است، بهتر است هم آن حوزه و هم هدف آموزشی آن به‌روشنی معرفی شود.
این آموزش‌ها می‌توانند بسیار ارزشمند و ضروری باشند؛ اما صرفاً به دلیل اجرایی یا بدن‌محور بودن، نباید آن‌ها را با آموزش هنر پرفورمنس یکی دانست.
از سوی دیگر، اگر دوره‌ای با عنوان پرفورمنس برگزار می‌شود، لازم است محتوای آن با این عنوان تناسب داشته باشد؛ چه در بخش نظری و چه در بخش عملی.
پرسش این نیست که آیا می‌توان پرفورمنس را آموزش داد، بلکه این است که چه چیزی را، با چه روشی و بر اساس چه شناختی آموزش می‌دهیم.
دقت در نام‌گذاری، محدودکردن هنر نیست
وقتی رقص معاصر، تئاتر فیزیکال، تمرین های بدنی بازیگر و هنر پرفورمنس را به‌جای یکدیگر به کار می‌بریم، تفاوت‌های مهم میان آن‌ها را نادیده می‌گیریم و در نتیجه، هم در فهم آثار و هم در طراحی حرکت ، کارگردانی و حتی دوره‌های آموزشی دچار سردرگمی می‌شویم.
شناخت دقیق‌تر هر حوزه، نه محدودکردن امکان‌های هنر، بلکه فراهم‌کردن زمینه‌ای برای تجربه، آموزش و خلق آگاهانه‌تر است.
پس هر اجرای بدن‌محور یا فعالیت مبتنی بر رقص یا اجرایی فیزیکی که بداهه است پرفورمنس نیست.
علی آریا
بن‌رست
